عطسه آوردن و بدن ماليدن و ادويهء معرقه دادن و تيزاب فاروقى بر سر و پيشانى و كفهاى دست و پا ماليدن نافع بود . [ مؤلف اقتباس ] مؤلف اقتباس گويد كه چون طبيب در اول به مريض برسد به طبيخ تخم شبت و تخم ترب و تخم شلجم و نمك هر يك سه توله نوشانيده قى كناند و يا به شيره برگ عرعر يك پياله و حلتيت سه ماشه باشد و يا با شير گاو و به ورق و يا بجوزالقى كه فى الفور نفع مىدهد . و چون دير شده باشد و بيهوشى زياده بود حقنهء مادهء علوى خان كه در سيات مذكور شده به كار برند . و چون به هوش آيد قى فرمايند به طبيخ مذكور و يا به شيره مغز پنبه دانه و خفيف از معالجهء ليثرغس به عمل آرند و ترياق اربعه بسى مفيد است و همچنين عنبر خوردن و بوئيدن و غذا شورباى مرغ چرب با روغن گاو پخته با برنج خورانند جوز ماثل كه به فارسى تاتوره و بهندى دهتوره گويند از خوردن آن دوار و سر در سرخى چشم و سكر و سبات و عرق سرد و صغر نبض و نفس و جنون و هذيان و خنده و خيالات باطل عارض شود و تناسب او حركات مجنونانه كند . و چون خواهد كه راه رود بيفتد و موش و مور در نظر بسيار آيد و ارادهء گرفتن آن كند و در اصل از آن هيچ نباشد و گاهى دست بجامه و فرش و ديوار برد و خس و خاشاك بچيند و چون غالب شود زوال عقل گردد و مثقالى ازو كشنده بود . علاج : مثل علاج افيون كنند و آنچه در علاج يبروج بيايد به كار برند و مسكه و روغن زرد در دهن چكانيدن و شورباى چرب نوشانيدن فائده كلى دارد . و ايضاً مغز پنبه دانه دو دام در آب سائيده بنوشند و از مجربات مصنف داراشكوهى است كه اگر تخم دهتوره يا برگ يا بيخ يا گل او خورده باشد مطابق هر واحد از آن از تخم پنبه يا برگ يا بيخ يا گل آن به آب سائيده به قدر يك كاسهء آبخورى بدهند كه دخرت پنبه فادزهر درخت دهتوره است . و اگر بادنجان ريزه ريزه كنند و به آب سائيده بخورانند دهتوره خورده را از بيخودى به افاقت آرد . و اگر بادنجان به هم نرسد برگ يا بيخ آن به آب صلايه كرده دهند و يا نمك طعام به آب حل كرده بدهند . شيخ الرئيس مىفرمايد كه اعظم علاج اين قى كردن بنطرون و آب و روغن است و روغن گاو ترياق او است و با آن شراب بسيار بفلفل و عاقرقرحا و حب الغار و دارچينى و جندبيدستر بنوشانند و نفع كند آن را نهادن دست و پا در آب گرم و تسخين بدن بخرقهء مسخنه و مالش او به روغن بان و روغن قسط و تا ممكن باشد حركت كنند و رياضت نمايند و بعد از آن به اغذيهء چرب و شراب شيرين غذا سازند يبروج بيخ لفاح است اعراض او مثل اعراض جوز ماثل و حالتى مثل سرسام بلغمى بود و كزاز و كرى گوش و حكه و سبات شديد لازم او است . علاج : به قول شيخ علاجش قريب از علاج جوز ماثل و افيون است و لازم است كه افسنتين در شراب بنوشانند . و ايضاً فلفل و جندبيدستر و سداب و خردل و سركه ايشان و جميع مخدرين را نافع است . و ايضاً به امثال اين ادويه عطسه آرند و زفت و دخان فتيلهء خاموش كرده ببويانند و واجب است كه بر سر ايشان سركه و روغن گل نهند و نگذارند كه خواب كند بلكه ببركندن موى و تعطيس و غمز بيخ نر انگشت بيدار دارند . صاحب كامل مىنويسد كه از قى به آب گرم و عسل و شبت و نمك و ترب علاج كنند و حقنهء عاد به عمل آرند و قدرى سركهء كهنه كه اندر آن صعتر و انجدان و پودينهء كوهى جوشانيده باشند بنوشانند پس هرگاه سرخى چهره و چشم ساكن شود تدبيرى كه در علاج افيون خورده مذكور شد بايد كرد . خجندى گويد كه علاج شارب او بقى از آب گرم و عسل و مصطكى و صعتر و نمك و شير بايد كرد و سركهء كهنه كه در آن صعتر و افسنتين جوشانيده باشند بنوشند و خوردن حب كاكنج به قول سويدى نافع بيخ كه بهندى اجواين خراسانى گويند خوردن او استرخاى اعضا و ورم زبان و كف دهان و سرخى چشم و دوار و سدر و تيرگى بصر و تنگى نفس و كرى و حكهء بدن و لثه و سكر و اختلاط عقل آرد و گاهى صرع كند و گاهى آواز مختلف دهد مثل آواز خر و اسپ و استر و راعى بز يا زاغ . علاج : مثل افيون علاج كنند . و ايضاً قى به آب گرم و روغن زرد و عسل كنند و شير تازه دهند و يا آبى كه در آن انجير خشك جوشانيده باشند مع پيه ماكيان و روغن بنفشه دهند و اندك ميفختج با تخم انجره سوده بدهند و بسائر تدبير عام سموم بارد پردازند و شورباى ماكيان و گوشت برهء فربه بنوشانند و به قول شيخ به زودى آب و عسل دهند و شير گاو و شير بز و شير ميش به عسل و بدون عسل بنوشانند و روغن زرد و مغز چلغوزه مطبوخ به زيت و گل صنوبر . و ايضاً طبيخ انجير و ايضاً شراب شيرين بسيار . و ايضاً پياز بريان دهند و تخم ترب و خردل و حرف و تخم انجره هر چيز حريف مقطع بخورانند و پياز و سير و ترب و تخم اينها بدهند و بايد كه هر واحد از اينها به شراب خورانند و مثل مثروديطوس و ترياق كبير و سنجرينيا و امثال آن و ترياق افيون چيزى نيست علاج او قى كردن است . و به قول انطاكى قى كردن به طبيخ بابونه و نوشيدن شير بز مخصوص بزر البنج است . و سويدى گويد كه طبيخ ايرسا به انجير و كذا روغن سوسن و كذا سركه نوشيدن نافع بيخ است . و بعضى متأخرين مىنويسند كه علاج بزر البنج خفيف از علاج بلادر بايد كرد و بعد قى شير و روغن بادام و مسكه و دوغ سر دهند